Có một chiếc quạt mà gần như gia đình Việt nào thời bao cấp và đầu Đổi Mới cũng từng sở hữu: thân nhựa xanh ngọc hoặc cánh gián, ba cánh tai voi bé bằng bàn tay, chạy kêu è è như tiếng cóc gọi mưa. Người ta gọi nó bằng cái tên trìu mến: quạt con cóc.
Nhỏ mà có võ
Quạt con cóc do Điện cơ Thống Nhất sản xuất từ thập niên 70, thiết kế tối giản đến mức không thể hỏng: một mô tơ, ba cánh, một công tắc. Không tuốc năng, không hẹn giờ, không đổi tốc độ — cắm điện là chạy, rút điện là nghỉ.
Chính vì “không có gì để hỏng” nên nó bền một cách phi lý. Nhiều gia đình dùng một chiếc quạt con cóc qua hai thế hệ: bố mẹ cưới nhau được tặng, con lớn lên mang đi học đại học vẫn chiếc quạt ấy. Có chăng chỉ phải thay dây điện đã cứng vỏ, hoặc nhỏ vài giọt dầu máy khâu vào trục.
Nghi thức mùa hè
Quạt con cóc gắn với cả một “nghi thức” ngủ trưa mùa hè: trải chiếu giữa nhà, cả nhà nằm xếp lớp, chiếc quạt đặt sát đất quay đúng một hướng — ai nằm gần được mát nhiều, nằm xa hưởng gió “ké”. Trẻ con tranh nhau vị trí sát quạt, để rồi bị bà nhắc câu muôn thuở:
“Đừng nằm sát quạt quá, cảm gió bây giờ!”
Tiếng è è đều đều của nó trở thành “tiếng ồn trắng” ru ngủ nguyên bản của người Việt, trước khi thế giới biết đến khái niệm white noise.
Từ chạn bếp lên kệ sưu tầm
Ngày nay quạt con cóc vẫn được sản xuất, nhưng những chiếc đời cũ thân nhựa dày, chữ nổi “Điện cơ Thống Nhất” đã thành đồ sưu tầm. Dân chơi đồ cũ săn lùng, tân trang, trả giá tiền triệu cho món đồ ngày xưa giá chỉ vài chục nghìn.
Nhưng với phần lớn chúng ta, giá trị của nó không nằm ở tiền — mà ở chỗ: chỉ cần nghe tiếng è è ấy vang lên, trưa hè của ba mươi năm trước lập tức quay về, nguyên vẹn đến từng cơn gió.